New York Times: Türkiye ile ABD çatışabilir

Ana Sayfa » Bilim - Teknoloji » Hititler ne yerdi?

Hititler ne yerdi?

Hititolog ve yemek tarihçisi Tolunay Sandıkçıoğlu, 4 bin yıl öncesinde Hititlerin yemek alışkanlıkları ile ilgili ilginç açıklamalarda bulundu. Aydınlık'ta çıkan söyleşiyi sizlerle paylaşıyoruz:

 
30 Kasım 2014 Pazar 16:35 
Yorum YapYazdır
 
 
Hititler ne yerdi?

Bu hafta Hitit dünyasının bir kısmı bugüne dek var olan lezzetleri arasında renkli bir yolculuk yaptık. Hititolog ve yemek tarihçisi Tolunay Sandıkçıoğlu ile 4 bin yıl öncesine gittik

Hititler, 4000-4500 yıl önce genelde Orta Anadolu havzasında yaşamışlar, ancak kuzeye ve güneye sıkça saldırılarda bulunmuşlardır. Dolayısıyla iki bölge arasında bir etkileşim olmuş. Anadolu’nun bir krallık olarak ilk büyük yerleşiklerinden... Bu medeniyet hakkında pek çok şeyi bilsek de mutfaklarını yeni araştırmaya başladık. Beslenme biçimlerinden tutun da, neyin nerede nasıl pişirildiğine, günde kaç öğün yenildiğine kadar çok farklı konuları var mutfağın...

MUTFAK ROBOTU HARİÇ HER ŞEY

- Hitit mutfağıyla ilgili kaynaklara nasıl ulaşıldı?

Özellikle Alacaköy, Boğazköy, Kültepe, Kaniş gibi yerleşkelerdeki kazılarda mutfağa özgü kalıntılar bulundu: Buğday saklama kapları, zahire depoları, silolar, pişirme yerleri... Gördük ki yemek pişirdikleri yer, şimdiki gibi modern olmasa da ayrı bir mekân. Ve burada ocaklar var. Anadolu’da biliyorsunuz, sacayağı vardır. İşte o 3 ayaklı ocaklar, onların dışındaki pişirme kapları, testileri, kevgirleri, tencere kapakları, su döktükleri süzgeçlerine kadar bulundu. Modern mutfak robotu dışında, ninelerimizin kullandığı hemen hemen her türlü teçhizat o dönemde de var.

Tabii bire bir yemeklerini yansıtmak çok zor. Sözgelimi o dönemde ismi geçen bir yeşillik belki bizim çok kullandığımız bir yeşilliktir ama onun maydanoz mu, tere mi, roka mı olduğunu bilemeyiz. Eğer spesifik bir resmi ya da çok belirgin bir tanımlaması varsa ayırt edebiliyoruz. Fakat tanrılarına sundukları yemekleri ayrıntılı olarak ritüel metinlerine yazmışlar. Hititler tanrıları insan şeklinde düşünüyor. Dolayısıyla tanrılar yemeli, içmeli, giyinmeli, uyumalı, dinlenmeli ve eğlenmeli. Saraylarda satın alınan her şeyin kaydı tutulmuş. Hatta Maşat Höyük’te ardışık 3 yıla ait bulunan bütün tahılların listeleri bulundu.

- O dönemde Anadolu’da hangi sebzeler, meyveler var?

Örneğin domates, patates, mısır, fasulye yok. Çikolata, kahve gibi şeyler zaten yok. Bazıları akademik camiada çok tartışmalı. Mesela fasulye. Ama bezelye, bakla kesin var. Pırasa, soğan ve köklü sebzeler var, bunları pişiriyorlar. Zaten günümüz beslenme alışkanlığı gibi değil. Sebze çok tercih edilmiyor. Genelde et ağırlıklı... Ve ekmek. Hititlerin Kafkas kökenli oldukları yönünde çalışmalar var. Oranın mutfağı da tahıl ve et ağırlıklı. Belki onların getirdiklerinin Anadolu’da diğer besinlerle birleştiği bir mutfak bu.

200 ÇEŞİT EKMEK

- Ekmek önemli dediniz...

Evet, Hitit mutfağı deyince akla ilk gelen... Günümüzde gündelik hayatta birkaç çeşit ekmekten söz ediyorken, Hitit mutfağında tanımladığımız 180 civarı, tam olarak tanımlanamayanlarla beraber 200’ü geçkin ekmek çeşidi var. Bunların içerikleri de farklı, sadece şekilleri değil. Şekillileri sunularda kullanılıyor. Mesela 12 diş şekilli ekmek var. Daha da ilginci cin şeklinde ekmekler var.

- Cini nasıl tasvir etmişler?

Cini uzun külahlı, elleri sivri bir yaratığa benzer şekilde tasvir etmişler. Bunlar genellikle ritüel ve büyü törenlerinde kullanılıyor. Ama içeriğine gelirsek ballı ekmek, bezelyeli ekmek, gaz çıkaran ekmek dediğimiz baklalı yapıldığını düşündüğümüz ekmek. Yufka var mesela, bugün Anadolu’daki gibi. NINDA.ÉRINMEŠ dediğimiz asker ekmeği ise peksimettir. I. Dünya Savaşı’nda peksimet depoları vardır mesela. Tatlandırarak karpuz çekirdekli ekmek, salatalıklı ekmekler yapıyorlar. Ayçöreği, kruvasan gibi “tatlı ekmek” var. Yıldız ve ay şekilli ekmeklerle samanyolunu resmediyorlar. Ritüel amaçlı olarak gök tanrısından ya da yer altı tanrılarından bir şey istenildiğinde pişiriliyor. Tabii törenler biraz kanlı.

‘TANRIYA EKMEK KIRMAK’

- Et olarak ne yeniyor?

Domuz çok tercih edilmiyor. Genelde büyük ve küçükbaş dediğimiz koyun ve sığır. At konusu tartışmalı. O dönemde stratejik önemi çok büyük ve çok değerli bir hayvan olduğu için yendiği düşünülmüyor. Ama bazı kazılarda at kemiklerinde bıçak izleri çıktı. Bir ara bunların yendiği sonucuna varıldı. Mantıksal olarak doğru görünebilir ama araştırmalar derinleştikçe anlaşıldı ki, bunların çoğu farmakolojik, tıp ya da büyü amaçlı. Köpeğin idrarı ve dışkısıyla köpeğin etini birleştirdim gibi büyü metinleri var. Leopar çok kutsaldır Anadolu’da. Artık nesli de tükendi. Leoparların yanında Tanrıça betimlenmiştir. Ama ilaç için leopar öldürüldüğünü de biliyoruz.

Hititlerde ekmeğin üzerini çizmek, hatta “tanrıya ekmek kırmak” diye bir deyim var. “Fırtına tanrısı için üç ekmek kırdım, üzerine zeytinyağıyla bal döktüm” gibi tabirler var. Oradaki ekmeği kırma hareketini kolaylaştırmak için olduğu yönünde düşünceler var. Bizde de ekmeklerin üzeri çizilir. Hem kolay pişer hem de rahatça bölünür.

HİTİTLERİN FAVORİSİ SAKATAT

- Sakatat tüketiliyor mu ya da balık?

Hititlerde yemeğin en iyi yeridir sakatat. Tanrılara layıktır, herkes yiyemez. Çok değerlidir, daha çok saraylılar tüketir. Balık ise İç Anadolu’ya gelene kadar zaten bozulduğu için pek yok.

- Çatal, kaşık, bıçak var mı?

Elle ve ekmek arasına koyarak yiyorlar. Çatal Ortaçağ’da ortaya çıkıyor. Bıçak ise avlanmada kullanılıyor. Kaşık olarak da hayvan kabukları, çeşitli böcekkabuklarını kullanıyorlar. Toprak kap kacak, gaga ağızlı testiler, süzgeçler, çaydanlıklar, pişirme fırınları, kevgirler var.

- Öğünler nasıl?

Yemek toplu olarak yeniliyor ve bitiriliyor. Genelde 2 öğün var. “NAPTANU GAL” günün ana öğünü, yani öğle saatlerinde yenen yemek. Hititler savaşçı bir kavim. Fiziksel olarak çalıştıkları için, günün en ağır yemeğini öğlen saatlerinde yiyorlar ve bütün gün çalışıyorlar. Zaten 19. yüzyıla kadar Selçuklu’da, Osmanlı’da da genelde hep 2 öğün yeniyor.

BİRAYLA ASKER MAAŞI

- Alkol tüketimi var mı?

Alkol tüketimi şimdiki gibi zevkten ziyade beslenmenin bir parçası. Sümer’deki ve Mısır’daki gibi... Askerlerin maaşlarının birayla verildiğini biliyoruz. Hitit öncesi Mezopotamya’ya dair bir metne göre soylular günde 5, askerler 3, halk da 1 ya da 2 litre bira içme hakkına sahip.

- Bira bugünkü gibi mi?

Hayır. İçinde birayı tatlandırmak için katılan otlar var ve geniş büyük bir kapta içiliyor. Şimdiki gibi bardağı kaldırıp içmek söz konusu değil. Sazlıklardan alınan kamışlarla çekilerek içiliyor ve bazen de ağızlarına çer çöp geldiği için onları çıkartıyorlar. Biraz koyu kıvamlı, bazen tatlandırılan, bazen de içine baharatlar katılan bir içecek.

- Şarap tüketimi nasıl?

Şarap, “GEŠTIN” ya da “wiyana-” demek. Batı dillerinde aynı kökten devam ediyor. Şarap tatlandırılıyor, içine bal katılabiliyor ve sulandırılarak içiliyor. Çünkü bazıları çok yoğun. Farklı çeşitleri var. Armut, elma gibi üzümün de Anadolu’da yetiştiğini kesin olarak biliyoruz. Hatta İvrizkaya kabartmasında da, Bereket Tanrısının karşısındaki Kral Varpalava’nın bir elinde buğday başağı, bir elinde üzüm salkımı vardır. Kutsallık, bereket atfeder. Üzüm ve buğday varsa açlık yoktur. Yoksa savaşmışlardır. Mısır’la savaşların, hepimizin bildiği Kadeş Barışı öncesindeki savaş gibi çatışmaların çoğunun sebebi beslenmeyle ilgili sıkıntılardır.

KABURGA DOLMASININ MUCİDİ HİTİTLİLER

Bir gün televizyonda bir program izliyordum. Elazığ yöresinde bir teyze kaburga dolması tarifi veriyordu. Hitit döneminden tek farkı salça. Domates olmadığı için salça da yok. Hitit metninde de diyor ki “Bir koyun budu alınır, içine parçalanmış et, soğan ve bazı köklü sebzeler ile nar doldurulur, dikilir.” Sonra fırına atılıyor. Nar da var içinde. Nar, daha çok güneye ait bir meyve ama Hititler seferlerden dolayı tanıyor. Bir de narın etin yağını alma gibi bir özelliği var. Bu tarif 4 bin yıl öncesinden... Yufka, NINDA.SIG (mayasız ince ekmek). Ekmeği açmak, sonra taşın üstünde pişirmek gibi bizim geleneklerle benzerlikler var. Kömeç, kömbe gibi; ekmeği koyuyorlar, üzerini kapatıyorlar ve köz yığıyorlar, o közün sıcaklığıyla pişiyor. Bu hâlâ devam ediyor. Kömeç ya da küllü ekmek denir. Üzerine un koyarlar yansın diye. Hititler ise tanrıları yere, insanların arasına çağırmak için etlerin üzerine un koyup yakıyorlar. Özellikle daha çok duman çıktığı için. Tanrılar acıkıyor ve o kokuyla iştahları kabarıp yeryüzüne, insanların arasına iniyor.

HİTİTÇEYİ ÇÖZDÜREN CÜMLE

Hititçenin çözülmesinde en önemli paya sahip cümle: “NINDA-an ezzateni, watarma ekutteni.” Buradan “watar” kelimesi bulunuyor. “Watar”, water (su) olabilir. Sürekli geçiyor olmasından su olduğunu düşünüyorlar. Buradan da “NINDA” bulunuyor. Ekmek Farsçada da “nan”dır. Anlamı “Ekmeği yiyeceksin, suyu ise içeceksin.” Hitit Kralı Hattuşili’nin torununa öğüdüdür bu.

SEKS VE MUTFAKTA HİJYEN

Hijyen çok önemli mesela. Boğazköy’de imparatorluk dönemine ait Tapınak Yönetmeliği tableti bulundu. İstanbul Arkeoloji Müzesi Çiviyazılı Belgeler Arşivi’ndeki bu tabletin son kısmında şöyle bir ifade var: “Günlük ekmekleri hazırlayanlar temiz olmalı. Mutlaka elbiselerini temizlemeli, yıkanmalı, saçı kazınmalı. Ekmek hazırlanan yer ovulmalı, temizlenmeli. Ekmek hazırlanan yere köpek ve domuz sokulmamalı.” Devamında ekmek hazırlayan veya tanrılara sunan insanlar bir gece önceden eşiyle ilişkiye girdiyse mutlaka ve mutlaka yıkanıp gelmeli, deniyor. Yoksa cezası, ölüm! Birinin ilişkiye girip ekmek sunduğunu biliyorsanız ve o kişi arkadaşınızsa, sizin de cezanız ölüm ki, Hititlerde ölüm cezası çok nadir. “Kutsal alana kirli girmemek” resmen tanımlanmış. Köpek ve domuz kirli hayvanlar kategorisinde...

Doç. Dr. Özlem Kumrular - Dr. Mehmet Perinçek

20-FOTO-II

20-FOTO-I

20-FOTO-III

20-FOTO-IV

20-FOTO-IX

20-FOTO-V

20-FOTO-VI

20-FOTO-VII

 
30 Kasım 2014 Pazar 16:35 
Yorum YapYazdır
 
(0 Yorum Yapıldı)Yorumlar
<p>Henüz kimse yorum yapmamış, ilk yorum yapan siz olun.</p>
 
Bu Kategorideki Diğer Haberler
 
 
Yazarlar
Yazarlar RSS Beslemesi
A. Şefik Mollamehmetoğlu
 
Nihat Genç
 
Türker Ertürk
 
Kazım DEMİR
 
Prof. Dr. Örsan Öymen
 
Mustafa Önsel
 
Mehmet Polat
 
Havva GÜNAYDIN LAKUTOĞLU
 
Göksu Mollamehmetoğlu
 
Osman Cudi Yılmaz
 
Attila Aşut
 
Arslan Bulut
 
Prof. Dr. Orhan Özgür
 
Ahmet Özer
 
Ömer Faruk Altuntaş
 
Gülcan Özgür
 
Ömer Turan
 
Prof. Dr. Burhan Çuhadaroğlu
 
Mehmet Erdal Çağdaş
 
Prof. Dr. Cavit Boz
 
Prof. Dr. Kemal Üçüncü
 
Hüseyin HAYDAR
 
Zekeriya Saka
 
Mehmet Kuvvet
 
Hasan Güneş
 
Erdal ÖZÇELİK
 
Serpil Satut Denizoğlu
 
Erdal Eksert
 
İnci Güngör
 
Coşkun ERUZ
 
Mehmet Akıncı
 
Ruhi  Türkyılmaz
 
İlyas Gümrükçü
 
Sami KOÇ
 
Ömer Asan
 
Kadir ŞİŞGİNOĞLU
 
Son 24 Saat
Haberler RSS Beslemesi
 
 
 
Gazete Manşetleri
 
 
Anket
Halkoylaması sonrası Türkiye'yi ne bekliyor?
1. Daha iyi bir gelecek
2. Daha kötü bir gelecek
3. Birşey değişmez
 
Arşiv
 
Tarihte Bugün
1517 - Osmanlı ordusu Ridaniye Savaşında Memluk ordularını yendi. Bu savaşın ardından, halifelik Osmanlılara geçti.
1580 - İstanbul Rasadhanesi III. Murat tarafından yıktırıldı.
1771 - Falkland Adaları İspanya tarafından Britanya'ya bırakıldı.
1842 - Baytar Mektebi (Veteriner Fakültesi) açıldı.
1873 - Kasımpaşa tersanesi işçileri greve gitti.
1889 - Columbia Phonograph plak ve müzik şirketi Washington, D.C.'de kuruldu.
1905 - Birinci Rus devrimi başladı. Çar birliklerinin Kışlık Saray'a dilekçe vermek için yürüyüşe geçen işçilere ateş açmaları ve Kanlı Pazar diye anılan günde, 500 işçiyi öldürmeleri üzerine ayaklanmalar baş gösterdi.
1924 - Birleşik Krallık'ta İşçi Partisi lideri Ramsay Mac Donald başbakanlığa atandı.
1930 - Gazi ve Türklük aleyhine" yayın yapmaktan dolayı Resimli Ay gazetesi aleyhine dava açıldı.
1932 - İlk Türkçe Kur'an, Hafız Yaşar (Okur) tarafından Yerebatan Camii'nde okundu.
1938 - Yalova'da Termal Oteli açıldı.
1939 - Columbia Üniversitesi'nden bir grup bilim insanı uranyum atomunu parçalamayı başardı.
1942 - İmla Kılavuzu'nun tüm okul ve işyerlerinde kullanılması hakkında genelge yayımlandı.
1946 - Ampul satışları serbest bırakıldı.
1947 - Fransa'da yeni kabineyi sosyalist Paul Ramadier kurdu.
1949 - Mao'nun orduları Pekin'i aldı.
1950 - İstanbul grekoromen güreş takımı İstanbul'da Paris takımını 7-1 yendi.
1952 - Dünyanın ilk jet yolcu uçağı olan de Havilland Comet, BOAC havayolu şirketinin filosunda hizmete girdi.
1953 - Türkiye Milliyetçiler Derneği kapatıldı.
1957 - İsrail ordusu Sina Yarımadası'ndan çekilmekle birlikte Gazze Şeridi'ndeki işgalini sürdürdü.
1959 - İzmir Toplu Basın Mahkemesi, Demokrat İzmir gazetesi yazı işleri müdürü Şeref Balçık'a 15 gün, gazetenin sahibi Adnan Düvenci'ye 1 yıl mahkûmiyet cezası verdi.
1959 - Kadın avukatlar, Refik Erduran'a "Bir Kilo Namus" adlı yapıtı nedeniyle açtıkları davadan vazgeçtiler.
1961 - İstanbul'da 300 cam işçisi kapalı salon toplantısı yaptı.
1965 - Yeni Seçim Kanunu Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kabul edildi. Yeni Seçim Kanunu milli bakiye sistemini ve birleşik oy pusulası kullanımını öngörüyor.
1969 - Teksif Sendikası'na bağlı işçiler Defterdar Fabrikası'nda grev başlattı.
1969 - Fikir Kulüpleri Federasyonu'nun "Türk halkına mektup" başlıklı bildirisi toplatıldı.
1970 - Boeing 747 ilk kez Londra'ya uçtu.
1972 - Brüksel Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre; Birleşik Krallık, İrlanda, Danimarka ve Norveç 1 Ocak 1973'ten itibaren Avrupa Ekonomik Topluluğu'na (AET) üye olacak.
1973 - 12 Mart dönemi başbakanlarından Nihat Erim İnsan Hakları Mahkemesi Türkiye Yargıçlığı'na adaydı. Çok tepki görünce adaylıktan çekildi.
1977 - İstanbul'da Saraçhane-Sultanahmet arasında "Faşizme Ölüm" yürüyüşü yapıldı. Yürüyüşe 5 bin kişi katıldı.
1980 - Güvenlik güçleri arama yapmak için TARİŞ (İzmir, İncir, Üzüm, Pamuk ve Zeytinyağı Tarım Satış Kooperatifleri Birliği) işletmelerine girmek istedi; 50 kişi yaralandı, 600 işçi gözaltına alındı. TARİŞ'e bağlı işyerlerinde işçiler direnişe geçti.
1980 - Nükleer fizikçi Dr. Andrei Sakharov, SSCB'de ülke içi sürgüne gönderildi.
1981 - İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı'nca gözaltına alınan Milliyetçi İşçi Sendikaları Konfederasyonu (MİSK) yöneticilerinin tümü serbest bırakıldı.
1984 - Kullanıcı dostu grafik ara yüzü ve faresi ile bilgisayarı kullanıcılara sevdiren ilk ticari bilgisayar olan Apple Macintosh, ünlü "1984" televizyon reklam kampanyası ile tanıtılmaya başlandı.
1987 - Türkiye-Yunanistan Uyum Antlaşması Avrupa Topluluğu (AT) adına parafe edildi.
1987 - Yüksek Sağlık Şurası, tüp bebek uygulamasının Türkiye'de de başlatılmasını kararlaştırdı.
1988 - Nazım Hikmet'e vatandaşlık haklarının geri verilmesi için kampanya başlatıldı.
1989 - Sovyetler Birliği'nde ilk kez "Uluslararası Güzellik Yarışması" düzenlendi. Yarışmada Türkiye'yi temsil eden Meltem Hakarar birinci seçildi.
1990 - Sovyet lideri Gorbaçov, Kızıl Ordu askerlerinin ayaklanmayı bastırmak üzere Azerbaycan'a yollandığını açıkladı.
1991 - Bir Irak scud füzesi İsrail'e düştü,üç kişi öldü.
1996 - Gazeteci Metin Göktepe'yi öldürdükleri iddiasıyla biri emniyet amiri 24 polis gözaltına alındı.
1996 - Özgürlük ve Dayanışma Partisi (ÖDP) kuruldu. Partinin genel başkanlığına Doç. Dr. Ufuk Uras seçildi.
1997 - Amerika Birleşik Devletleri senatosu, Madeleine Albright'ın ülkenin ilk kadın dışişleri bakanı olarak atanmasını onayladı.
2000 - Ankara 9. Ağır Ceza Mahkemesi, DYP Şanlıurfa Milletvekili Fevzi Şıhanlıoğlu'nun ölümü ile ilgili davada, MHP Milletvekili Cahit Tekelioğlu'nu 2 yıl 9 ay 10 gün ağır hapse mahkum etti. MHP Milletvekili Mehmet Kundakçı'nın ise beraatine karar verildi.
2006 - BM Mülteciler Yüksek Komiserliği, Yemen açıklarında kaçakları taşıyan bir teknenin alabora olması sonucu ilk belirlemelere göre 22 kişinin öldüğünü bildirdi.
2006 - Mersin'de 4,0 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi.
2006 - Profesyonel basketbol ligi olan NBA'in şu andaki en iyi oyuncusu olan Kobe Bryant Toronto Raptors karşısında 81 sayı atarak NBA tarihinin Wilt Chamberlain'den (100) sonra bir maçta en çok sayı atan oyuncusu oldu.
2007 - Vikipedi Altın Örümcek 2006 "En İyi İçerik" ödülünün sahibi oldu.
2007 - Bağdat'taki bombalı saldırılarda 73 kişi öldü, 138 kişi yaralandı.
2007 - Bolu Tüneli'nin sağ tüpü açıldı.
871 - Basing Savaşı Danimarkalı istilacı vikingler anglosaksonları ( Anglosakson kralı:Ethelred of Wessex ) Basing'de yendi.
 
Lig Puan Durumu
 
Takımlar
O
G
B
M
P
1
Başakşehir
18
12
3
3
39
2
Fenerbahçe
18
10
6
2
36
3
Galatasaray
17
11
2
4
35
4
Beşiktaş
18
9
6
3
33
5
Kayserispor
17
8
6
3
30
6
Trabzonspor
18
8
6
4
30
7
Göztepe
18
9
3
6
30
8
Sivasspor
18
8
3
7
27
9
Bursaspor
18
7
4
7
25
10
Malatyaspor
18
6
5
7
23
11
Kasımpaşa
18
6
4
8
22
12
Akhisarspor
18
5
5
8
20
13
Aytemiz Alanyaspor
18
5
3
10
18
14
Osmanlıspor
18
5
3
10
18
15
Gençlerbirliği
18
4
5
9
17
16
Antalyaspor
18
4
5
9
17
17
Konyaspor
18
4
4
10
16
18
Karabükspor
18
2
3
13
9
 
Şampiyonlar Ligi
 
UEFA Avrupa Ligi
 
Alt Lig
 
Süper Loto
18.01.2018 Tarihli Çekiliş Sonucu111720293651
 
On Numara
22.01.2018 Tarihli Çekiliş Sonucu02030609121415171819202122262830424855617577
 
Sayısal Loto
20.01.2018 Tarihli Çekiliş Sonucu111319253540
 
Şans Topu
17.01.2018 Tarihli Çekiliş Sonucu091016293406
 
Namaz Vakitleri
 
  • İmsak05:48
  • Güneş07:33
  • Öğlen12:44
  • İkindi15:17
  • Akşam17:34
  • Yatsı19:07
 
 
Kurumsal

İçerik

Gündem

Siyaset

Teknoloji

Yukarı Çık